Zbigniew Ekiert

Kancelaria Notarialna

Słownik terminów prawnych

DZIEDZICZENIE

Dziedziczenie to wejście spadkobiercy lub kilku spadkobierców (będące skutkiem zdarzenia prawnego – śmierci osoby fizycznej) w sytuację prawną spadkodawcy, polegającą w szczególności na nabyciu praw i obowiązków majątkowych, których podmiotem był spadkodawca. Krąg spadkobierców wyznacza wola spadkodawcy, przy dziedziczeniu testamentowym lub przepis ustawy przy dziedziczeniu ustawowym.

KSIĘGA WIECZYSTA

Księgi wieczyste to rejestr publiczny, który przedstawia stan prawny nieruchomości. Pozwala autorytatywnie ustalić, komu i jakie przysługują prawa do danej nieruchomości. Są prowadzone dla nieruchomości, co oznacza, że jedna osoba może być wskazana, jako właściciel w kilku księgach wieczystych. Natomiast prawo własności winno być wykazane w jednej i tylko w jednej księdze wieczystej.

Najważniejsze zasady ksiąg wieczystych to:

  • jawność formalna – każdy może w obecności pracownika sądu zapoznać się z treścią księgi wieczystej, w związku, z czym nie można zasłaniać się nieznajomością wpisów w księdze wieczystej ani wniosków, o których uczyniono w niej wzmiankę; zasada nie rozciąga się jednak na akta księgi, które przeglądać może jedynie osoba mająca interes prawny oraz notariusz,
  • domniemanie zgodności ze stanem prawnym – domniemywa się, że stan prawny ujawniony w księdze wieczystej jest zgodny z rzeczywistością,
  • rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych – w razie niezgodności między stanem prawnym ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym, treść księgi rozstrzyga na korzyść tego, kto przez czynność prawną z osobą uprawnioną według księgi wieczystej nabył własność lub inne prawo rzeczowe,
  • pierwszeństwo praw wpisanych – ograniczone prawa rzeczowe wpisane do księgi wieczystej mają pierwszeństwo, przed takimi prawami niewpisanymi do księgi.

Księga wieczysta składa się z 4 działów (w rzeczywistości z pięciu, bo dział pierwszy dzieli się na dwa), w których wpisuje się:

1. dział I:

  1. dział I-O: „Oznaczenie nieruchomości” – dane pochodzące z ewidencji gruntów, pozwalające na dokładne oznaczenie nieruchomości,
  2. dział I-Sp: „Spis praw związanych z własnością” – ewentualne prawa związane z prawem własności wpisanej nieruchomości,

2. dział II – oznaczenie właściciela (właścicieli) lub użytkownika wieczystego,

3. dział III – ograniczone prawa rzeczowe (z wyjątkiem hipotek), ograniczenia w rozporządzaniu nieruchomością lub użytkowaniem wieczystym oraz prawa osobiste i roszczenia ciążące na nieruchomości (z wyjątkiem roszczeń dotyczących hipotek),

4. dział IV – hipoteki, z dokładnym określeniem wysokości, waluty, zakresu, rodzaju, pierwszeństwa i ewentualnych innych cech hipoteki.

Pewne modyfikacje w zakresie wpisów w poszczególnych działach dotyczą ksiąg prowadzonych dla ograniczonych praw rzeczowych.

Wpisów do księgi wieczystej dokonuje sąd wieczystoksięgowy w osobie sędziego lub – coraz częściej – referendarza sądowego, na podstawie złożonych wniosków, wyjątkowo tylko z urzędu. Wpis do księgi jest specyficzną formą orzeczenia sądowego i jako taki podlega kontroli instancyjnej: od wpisu oraz oddalenia wniosku o wpis zarówno wnioskodawcy, jak i uczestnikom postępowania wieczystoksięgowego służy apelacja (do sądu okręgowego) lub skarga na orzeczenie referendarza (do sądu rejonowego, w którym ten referendarz orzeka).

Przy każdej księdze wieczystej są prowadzone akta, gdzie składa się wszystkie dokumenty i pisma, które były podstawą wpisów w księdze. Akta, jak wyżej wskazano, nie są objęte zasadą pełnej jawności.

Od 2003 w Polsce jest sukcesywnie prowadzona informatyzacja ksiąg wieczystych. W większości sądów wieczystoksięgowych nowe księgi są od razu zakładane i prowadzone w formie elektronicznej. Pozostałe księgi, prowadzone dotychczas w formie pisemnej są sukcesywnie informatyzowane. 16 czerwca 2010 na stronach Ministerstwa Sprawiedliwości uruchomiono publiczny system dostępowy. W tym dniu w bazie danych zapisanych było 12,1 mln spośród 18,8 mln wszystkich ksiąg wieczystych. Zakończenie przenoszenia wszystkich ksiąg wieczystych zaplanowane zostało na rok 2013 r. Dostęp do systemu możliwy jest tutaj: http://ekw.ms.gov.pl/

ZACHOWEK

Zachowek to forma ochrony interesów osób najbliższych spadkodawcy, którym przysługuje roszczenie względem spadkobierców, powołanych do dziedziczenia, o zapłatę określonej sumy pieniężnej, zwanej zachowkiem. Obowiązek ten powstaje w chwili śmierci spadkodawcy i należy do długów spadkowych. Zachowek zabezpiecza interesy osób najbliższych, pominiętych przez spadkodawcę w testamencie. Podmiotami uprawnionymi do zachowku są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, jeśli byliby powołani do spadku z ustawy, z wyłączeniem:

  1. osób uznanych za niegodne,
  2. osób, które zrzekły się dziedziczenia lub odrzuciły spadek przysługujący im z mocy ustawy,
  3. małżonka wyłączonego od dziedziczenia w trybie artykułu 940 kc, czyli w sytuacji, gdy spadkodawca wystąpił o orzeczenie rozwodu z winy małżonka i żądanie to okazało się uzasadnione,
  4. osób wydziedziczonych przez spadkodawcę.

Spadkobiercami uprawnionymi do zachowku są, gdy udział w spadku nie pokrywa należnego im zachowku. Roszczenie powstaje, gdy uprawniony nie otrzymał go w innej postaci niż powołanie do dziedziczenia.

Zobowiązanymi z tytułu zachowku są spadkobiercy powołani do dziedziczenia, osoby, na rzecz których spadkodawca ustanowił zapis windykacyjny oraz obdarowani darowizną doliczoną do spadku.

Wysokość zachowku zawsze określa się w oznaczonej kwocie pieniężnej, która zależy od wartości całego spadku, wielkości udziału spadkowego, który przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym oraz czy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy bądź osobą małoletnią.

Uprawnionemu, który jest trwale niezdolny do pracy oraz małoletniemu zstępnemu należy się 2/3 udziału spadkowego, który przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym. Wszystkim pozostałym należy się 1/2 udziału spadkowego, który przypadałby im przy dziedziczeniu ustawowym.

ZADATEK

Zadatek to dodatkowe zastrzeżenie umowne. Służy do zabezpieczenia interesów obu stron umowy. Strona, która nie wykona swojego zobowiązania traci zadatek, jeśli sama go dała, albo obowiązana jest go zwrócić w dwukrotnej wysokości. Od 2008 roku zadatek jest skuteczny, jeżeli zostanie wręczony przed, w trakcie lub po zawarciu umowy. Zadatkiem może być określona suma wyrażona w pieniądzu, jak również rzecz ruchoma. Wysokość zadatku nie powinna przekraczać wartości przyszłego zobowiązania.

Zadatek jest najczęściej stosowany w umowach przedwstępnych (sprzedaży nieruchomości, samochodu itp.). Dzięki niemu każda ze stron zabezpiecza się na wypadek zerwania umowy w ostatniej chwili przez drugą stronę.

Zadatek różni się od zaliczki tym, że w razie niewykonania umowy przez jedną ze stron, druga strona wzbogaca się o wysokość zadatku; natomiast zaliczka jest po prostu zwracana, bez dodatkowych konsekwencji. Zadatek staje się nim tylko wtedy, gdy zostanie to jasno określone w umowie – bez takiego określenia będzie to zaliczka.

ZALICZKA

Zaliczka regulowana jest przez ogólne przepisy kodeksu cywilnego dotyczące wykonywania umów wzajemnych. Zgodnie z kodeksem, zaliczka traktowana może być jedynie, jako wpłata na poczet przyszłych należności, która po zrealizowaniu umowy wliczona jest w cenę usługi. Oznacza to, że w przypadku odstąpienia od umowy przez usługodawcę, który pobrał zaliczkę, zmuszony jest zwrócić ją odbiorcy. W sytuacji, gdy z umowy rezygnuje osoba wpłacająca zaliczkę, ma ona prawo zażądać jej zwrotu. Oznacza to, że w obydwu przypadkach zaliczka wraca do zleceniodawcy.